Różeniec górski - roślina o właściwościach adaptogennych - Rhodiolin

 W 1969r. w Związku Sowieckim wprowadzono do lecznictwa ekstakt z korzenia różeńca górskiego pod nazwą Rhodiolae Extractum Lipuidum,przygotowany w wyniku  ekstrakcji surowca 40% alkoholem etylowym. Wskazania do jego stosowania obejmowały min. astenię ( zmęczenie) , choroby infekcyjne, schorznia neurologiczne oraz psychiatryczne.
Początkowo w latach 70 uwazano , że unikalne właściwości surowca wynikają z obecności salidrozydu. Pierwsze wyciągi nalewki , otrzymane z korzenia rózeńca według Rosyjskiej Farmakopei, standaryzowano na zawartośc salidrozydu , powyżej 0,8% W póżnych latach 80.stwierdzono, że za specyficzną aktywność wyciągów z różeńca są odpowiedzialneinne związki, które zidentyfikowano jako pochodne alkoholu cynamonowego: rozawinę , rozyne i rozaryne - charakterystyczne tylko dla tego gatunku. Obecnie ekstrakty z korzenia różeńca górskiego są satdaryzowane na salidrozyd i rozwiany z minimalna zawartością rozawin ( 3%) i salidrozydu ( 0,8 - 1 %)

Adaptogen
Od  roku 1960 opublikowano ponad 180 wyników badań farmakologicznych , fitochemicznych i klinicznych surowca. Ustalono między innymi, że ekstakty z różeńca posiadają korzystne działanie w stanach zmęczenia i stresu, zwiekszają koncentrację i percepcję. Wyniki tych badan pozostawały w duzym stopniu nieznane, ponieważ większość z nich była publikowana w językach słowiańskic oraz skandynawskich.
Badania aktywności farmakologicznej surowca prowadzono w modelach in vitro i in vitro oraz w warunkach klinicznych. Wykazywały one działanie przeciwstresowe, zmniejszające zniszczenia spowodowane hypoksją( niedotlenieniem) ,przeciwutleniające, porawiające funkcje seksualne, działanie przeciwnowotworowe i immunostymulujące oraz wzmagające sprawność fizyczną. Surowiec sklasyfikowano jako tzw. adaptogen - obok owoców cytryńca chińskiego Schizandra chinensis oraz korzenia eleuterokoka . Dotychczas jako klasyczny surowiec o właściwościach adapyogennych wymieniano korzeń  żeń - szenia , zwiekszający koncentrację i wspomagający sprawnośc fizyczną.
Według niektórych autorów  adaptogeny  to  substancje  pochodzenia naturalnego , zwiększające zdolność organizmu do przystosowywania sie do zmiennych warunków środowiska.
Adaptogen ma wpływ na nieswoistą odpowiedż organizmu. polegającą na zwiększeniu odporności na stres wywołany czynnikami fizycznymi, chemicznymi i biologicznymi. Według tej definicji "substancja pochodzenia naturalnego" , zwiekszająca zdolność adaptacji tylko do jednego rodzaju " stresora" , nie może być nazwana adaptogenem . To także brak wpływu na normalne, prawidłowe fukcjonowanie organizmu. U osoby w pełni zdrowej i zaadoptowanej do stresu,adaptogen wywoła jedynie minimalny, pozytywny efekt. Pełnia jego działania ujawni się dopiero u osoby o obniżonej zdolności adaptacyjnej.
Definicja Israela Brekhama charakteryzuje adaptogeny jako zwiększające odpornośc organizmu na hypoksję( niski poziom tlenu) , wspomagające układ naczyniowo sercowy, usuwające uczucie zmęczenia, dostosowujące funkcje układu nerwowego - wpływ pobudzający lub stymulujący i szereg innych ( działanie detoksykacyjne, wpływ na funkcje wydzielnicze i procesy metaboliczne).

 Test Porsolta

Podstawową miara niespecyficznej odpowiedzi na stres, wykrzystyawaną w badanich właściwości adaptogennych ekstraktów roślinnych , jest test Porsolta . Jego podstawą jest ocena zachowania zwierząt doświadczalnych wobec czynnika stresującego, jakim jest wymuszenie pływania w określonym co do temperatury wody i wymiarach naczyniu.
Adaptogeny zwiększają okres czasu , w którym gryzoń jest zdolny do aktywnego pływania.

Dzizłanie wszechstronne

Niektórzy autorzy uważają , że działnie adaptogenów polega na ich wpływie na systemy regulatorowe znajdujące się w różnych tkankach i organach - poprzez układ immunologiczny, hormonalny, sercowo- naczyniowy, mięsniowy etc..Wskazują również na fakt, że adaptogeny korygują zaburzenia powodowane stresem o różnym podłożu . poprzez aktywowanie systemu obronnego organizmu, działanie na oś podwzgórze - przsadka oraz wpływ na układ adreneergiczny.
Badania nad zarodkami ślimaka słodkowodnego ujawniły, że ekstraty Rhodiola rosea i Eleutherococcus ochraniały je przed różnymi " stresoram" środowiskowymi - fizycznymi (szok termiczny - temperatura 42 C ) oraz chemicznymi -strs oksydacyjny (wolne rodniki) i metale cięzkie ( Cu, Cd). Mimo że stopień odporności organizmu zalleżał od rodzaju działającego czynnika, wyniki badań potwierdziły definicję adaptogenów jako związków uniwersalnie podnoszących niespecyficzną odpornośc organizmu wobec niektórych bodżców.
U zwierząt wyższych i u człowieka niespecyficzna odpornoośc może być zwiekszona poprzez usprawnienie mecahanizmów działających w warunkach stresu - wpływ na poziomy katecholamin , serotoniny ( 5-HT) i endorfin. Serotonina bierze udział w procesach odpowiedzi organizmu na stres ,adaptacji do nowych waruków środowiskowych czy tolerancji na obnizony poziom tlenu. Obniżenie poziomu serotoniny, spowdodowane czynnikami stresowymi , jest obserwowane w pdwzggórzu. Teoretycznie zwiększenie niespecyficznej odporności organizmu na czynniki stresowe może być związane z podnoszenie przez ekstrakt z różenca poziomu serotoniny podwzgórzu i śródmózgowiu. Dodatkow badania pokazują, że do prwidłowej odpowiedzi na czynniki strsujące niezbędne jest prawidłowe funkcjonowanie osi podwzgórze- przysadka oraz gonad i grasicy.  Rhodiola rosea obniża aktywnośc szeregu czynników nasilających odpowiedż organizmu na stres. Podwyższając poziom B -endorfin ( grupa peptydów opioidowych) w surowicy szczurów,chroni zwierzeta doświadczalne przed pózniejszym nadmiarem endorfin, wydzielanych pod wpływem stresu.
Hamuje uwalnianie peptydów opioidowych. wydzielanych w osi prysadka mózgowa - nadnercza, w odpowiedzi na stres.
Pozwala to na porawę systemu ochrony w przypadku nagłego podwyższenia peptydów opioidowych i katechlamin (NE i DA), których nagłe zwiekszenie zakluca pracę mózgu i powoduje uszkodzenie serca, redukując sekrecję CRF ( czynnika uwalniającego kortkotropinę)  który jest również wydzielany w warunkach stresu.
Systematyczne badania aktywności farmakologicznej różenca górskiego zapoczątkowano w 1965 r. Wykazano zmienny ., zalezny od dawki wpływ ekstaraktu na centralny układ nerwowy. W badanich na zwierzętach doświadczalnych efekt stymulujący ekstraktu występował wdawkach małych i śednich, m.in. poprzez przedłużenie czasu pływania myszy umieszczonych w pionowym cylindrze i znaczne wydłużenie czasu, w którym utrzymywały one pionową pozycję ciała. Wyższe dawki wywoływały efekt uspokajający. Dalsze badania ujawniły, że dawki średnie stymulują rozwój odruchów warunkowych u szczurów i ułatwiają procesy uczenia się.
Małe i średnie dawki ekstaktu z różeńca górskiego stymulują działanie norepinfryny (NE), dopaminy( DA) i serotoniny
Zwiększają działanie tych nerotransmiterów w mózgu poprzez wzrost przenikalności przez barierę krew-mózg  prkursorów
nradrenaliny i serotoniny.
W badaniu , w którym w modelach zwierzęcych porównywano aktywność surowców aktywnych ( różeńca górskiego , żeń-szenia) oraz leków nootropowych Lucidrilu i Nootropilu, odnotowano dla obydwu surowców roślinnych poprawę pamięci i procesów uczenia się , m.in. poprzez wzrst poziomu seotoniny w korze czołowej mózgu.
Ekstatat z różenca ułatwia uwalnnianie NE, 5-HT i DA, aktywując korę mózgu i układ limbiczny. W konsekwencji odnotowuje się poprawę percepcji, procesów myslenia, w tym analizowania, oceny sytuacji, kalkulowania i planowania oraz pamięci i uczenia się. W procesach zapamiętywania biorą udział również inne systemy neuronalne, w tym system cholinergiczny, poprzez acetylocholinę ( Ach) . Uczestniczy on w mechanizmie funkcjonowania pamięci drogą szlaków wstępujących z "magazynu" pamięci - układu limbicznego do róznych częsci kory mózgu ( odzyskiwanie pamięci ). Pogorszenie pracy tych układów postępuje wraz z wiekiem i powoduje utratę pamięci. Ekstrat z różeńca hamuje blokowanie aktywności zcetylicholiny w szlakach wstępujących, chroniąc i usprawniając funkcje powyższuch układów neuronalnych.
Działanie ochronne na system nerwowy przed wolnymi rodnikami jest związane z antyoksydacyjnymi właściwościami różeńca górskiego.
Stres powoduje pogorszenie pamięci. Rózeniec, poprzez zwiększenie wytrzymałości na fizyczny i emocjonalny stres, wywiera pozytywny wpływ na pamięć i procesy poznawcze ( zapamiętywanie i uczenie się)- również w wyniku stymulacji wydzielania noradrenaliny, dopaminy, serotoniny i acetylocholiny w systemach neuronalnych.
Pozytywne efekty aktywności różeńca obserwowano na grupie patcjentów z astenią i objawami nerwicy.
W okresie kuracji od 10 dni do 4 miesięcy , przy dawce ekstraktu 50 mg trzy razy dziennie, nastepował spadek uczucia zmeczenia, osłabienia, drażliwości, poprawa koncentracji i likwidacja bólu głowy oraz innych nierkorzystnych objawów wegetatywnych. Polepszenie zdrowia pacjentów szacowano w oparci o testy psychologiczne i badania wydajności fizycznej.
Termin neurastenia , obejmujący rózne formy astenii nerwowej - stanu , w którym uczuciu zdenerwowania towarzyszy uczucie ekstemalnego zmęczenia- wprowadzono do nomenklaturu medycznej w 1896 r. Kontrowersje wzbudza pokrywanie się niektórych symptomów astenii z innymi jednostkami chorobowymi, m.in. depresją, nerwicami czy objawami zespołu przewlekłego zmęczenia. Neurastenia jest zdefiniowana przez WHO w Międzynarodowej Identyfikacji Chorób jako stałe i trapiące uczucie wyczerpania po małym wysiłku umysłowym lub stałe i trapiące uczucie zmęczenia po małym wysiłku  fizycznym. Towarzyszą jej bóle mięśni, zawroty głowy, zaburzenie snu, bóle głowy, niezdolność do relaksu, drażliwość niezdolność do czerpania przyjemności. Nie występuje przy tym choroba narządowa, nerwice lękowe. W licznych badaniach wykazano, że ekstrakt z różeńca w różnych dawkach ( 150 mg 1-2 razy dziennie przez 2-3 tygodnie ,300 mg na dobę. 170 mg. 100mg. 660 mg.) chroni przed objawami astenii w okresach zwiększonego wysiłku umysłowegonp . przed egzaminami, i wysiłku fizycznego.Wskazano na wzrost ogólnie rozumianego lepszego samopoczucia oraz sprawności intelektualnej w grupach badanych. Zaobserwowano zwiększenie wydajności umysłowej, wytrzymałości fizycznej ,  z jednoczesnym obniżeniem zmęczenia i stanów lękowych.
Badania ekstraktu z podwójne ślepą i krzyżową próbą prowadzono również na grupie lekarzy pracujących na dyżurach nocnych. Dzizłanie ekstraktu oceniano na na bazie indeksu zmęczenia Fatigue Index. Testy opracowano pod kątem analizy zmęczenia umysłowego, związanego funkcjami poznawczymi, takimi jak kojarzenie. myślenie, pamięć krótkoterminowa, koncentracja i szybkość postrzegania audiowizualnego. Obserwacje prowadzono przed i po dyżurze, w ciągu trzh tygodni. Statystycznie znacząca poprawe w wykonywanych czynnościach umysłowych odnotowano w grupie leczonej różencem w ciągu pierwszych dwóch tygodni. , co sugeruje że ekstrakt może redukować zmęczenie w warunkach stresu tylko w pewnym okresie czasu. Może oddziaływać na stan emocjonalny człoweika poprzez regulację poziomów neurotrnsmiterów : noradrenaliny, dopaminy i serotoniny w szlakach nerwowych regulujących nastój , lęki i emocje. Wpływ na poziom monoamin określa złozonośc działania różenca na centralnu system nerwowy, obejmując efekt pobudzający, uspokajający , przeciwstresowy i przeciwdepresyjny.
Wydajność fizyczna

Wiele badań przeprowadzanych na sportowcach oraz uprawiających sport niewyczynowo wskazuje, że Rhodiola rosea zwiększa wytrzymałośc i wydolność fizyczną organizmu, m.in. znacząco skracając czas potrzebny na odpoczynek pomiędzy okresami intensywnych ćwiczeń.

Działania kardioprotekcyjne

różeńca obejmuje: ochronę serca przed czynnikami strsowymi powodującymi uszkodzenia (wolne rodniki) oraz obejmuje obniżenie poziomu katecholamin (NE,DA) i zmniejszenie ich wydzielania obok zmniejszenia poziomu c AMP w misniu sercowym . Ponadto R rosea aktywuje receptory u - opiodowe w miśniu sercowym , które w modelach zwierzęcych chronią serce przed arytmia. W warunkach stresu lub wysiłku fizycznego dochodzi do wzmożonej pracy serca.Rhodiola  rosea , usprawniając fukcjonowanie układów parasympatycznego, podczas sytuacji stresowej , zwieksza rezerwy enegetyczne mięśnia secowego.

                                                                     dr hab.farm. Mirosława Krauze- Baranowska
                            -Katedra i Zakład Farmakognozji z Ogrodem Roślin Leczniczych AM w Gdańsku
                             Krzysztof Karczewski - student Wydziału Farmaceutycznego AM w Gdańsku